تحلیل پیامدهای مهاجرت نخبگان از ایران با استفاده از مدل چرخ آینده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

3 دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

4 دانشجوی دکتری، گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

10.22080/sod.2026.31438.1042

چکیده

مهاجرت نخبگان پدیده‌ای است که بر ظرفیت‌های توسعه پایدار کشور تأثیر می‌گذارد. در تمایز با مطالعات پیشین که غالباً بر علل این پدیده متمرکز بوده‌اند، تحقیق حاضر با رویکردی آینده‌پژوهانه به واکاوی پیامدهای محتمل و درازمدت تداوم آن می‌پردازد. این مطالعه کیفی با بهره‌گیری از تکنیک چرخ آینده انجام شده است پیامدهای نخستین به صورت همزمان از طریق مطالعات اسنادی و مصاحبه با نخبگان موضوعی استخراج گردید؛ سپس با اتکا به این یافته‌ها، داده‌های تکمیلی جهت کشف پیامدهای پسین از طریق تعمیق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 15 تن از خبرگان موضوعی که با تلفیقی از روش‌های نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شدند گردآوری و ارزیابی شد.. یافته‌های پژوهش نشان‌دهنده شناسایی پیامدهای نخستین و پسین در چهار خوشه کلیدیِ علمی-فناورانه، اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و حکمرانی است. از مهم‌ترین پیامدهای نخستینِ شناسایی‌شده می‌توان به افول نظام آموزش عالی، مرگ تدریجی اکوسیستم نوآوری، کاهش پتانسیل رشد اقتصادی بلندمدت، فرسایش شدید سرمایه اجتماعی و کاهش کارآمدی نظام حکمرانی اشاره کرد که این موارد می‌توانند زمینه‌ساز بروز پیامدهای پسین (ثانویه) در آینده شوند. تحلیل نهایی حاکی از آن است که تداوم مهاجرت نخبگان می‌تواند به مثابه یک چرخه بازخوردی منفی عمل کرده و به صورت محتمل موجب فرسایش تدریجی زیرساخت‌های توسعه‌ای کشور شود؛ روندی که ممکن است ظرفیت‌های ملی برای مواجهه با چالش‌های آتی را با محدودیت‌هایی روبه‌رو سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Consequences of Elite Migration from Iran Using the Futures Wheel Model

نویسندگان [English]

  • Afshin Mottaghi 1
  • Maryam Ebrahimi 2
  • Hossein Hemmati far 3
  • Shahrokh Farrokh 4
1 Professor, Department of Political Geography, Kharazmi University, Tehran, Iran.
2 PhD Student in Political Geography, Kharazmi University, Tehran, Iran.
3 PhD in Political Geography, Kharazmi University, Tehran, Iran.
4 PhD Student, Department of Public Administration, Faculty of Management and Economics, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The flight of human capital, a critical strategic challenge for Iran, seriously threatens the nation’s capacity for achieving sustainable development. Employing a foresight approach, this qualitative study investigates the long-term consequences of this ongoing phenomenon using the Futures Wheel methodology. Data were gathered through semi-structured interviews with fifteen purposively selected subject-matter experts and subsequently processed via qualitative content analysis. Findings reveal a set of first-order consequences across four key dimensions: scientific-technological, economic, socio-cultural, and governance. Prominent among these are the weakening of the research ecosystem, technological stagnation, erosion of social capital, and diminished governance effectiveness, each precipitating deeper, second-order impacts. The analysis concludes that persistent elite migration functions as a negative feedback loop, leading to the continuous erosion of the country’s developmental infrastructure and severely limiting its capacity to address future challenges.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Futures Studies
  • Futures Wheel
  • Migration
  • Elite Migration